IX sinif buraxılış imtahanlarının nəticələri Azərbaycanda təhsil sistemində illərdir müzakirə olunan ciddi problemləri bir daha gün üzünə çıxarır. Statistik rəqəmlər həm ümumi bilik səviyyəsinin aşağı olduğunu, həm də regionlar arasında böyük fərqlərin mövcudluğunu göstərir.

Azərbaycanın IX sinif şagirdlərinin buraxılış imtahanlarının nəticələri açıqlanıb. Dövlət İmtahan Mərkəzinin açıqladığı statistikaya görə, maksimum 300 bal toplamaq mümkün olan imtahanda ölkə üzrə orta nəticə 113,4 bal olub. Bu, mümkün balın 37,8 faizi deməkdir. Başqa sözlə, orta hesabla Azərbaycan məktəbliləri tədris proqramının üçdə birindən bir qədər çoxunu mənimsəyə biliblər.

Lakin ümumi orta göstəricinin arxasında daha mürəkkəb mənzərə dayanır. Bakı və Abşeron regionları statistikadan çıxarıldıqda regionlarda orta nəticə 107 bala düşür. Bu isə maksimum balın 35,7 faizi deməkdir.

Ölkənin 75 rayonundan 70-də - təxminən 93 faizində - orta bal 150 balı - mümkün nəticənin yarısını - keçmir.

Ümumi mənzərə: rəqəmlər nə deyir?

İmtahan nəticələrinin ümumi statistikası bir neçə vacib göstəricini ortaya qoyur.

75 rayon üzrə median bal 108,9-dur. Bu, o deməkdir ki, rayonların yarısında orta nəticə 109 baldan aşağıdır, yəni maksimum balın 36 faizindən azdır.

16 rayonda, yəni ölkənin beşdə birindən çoxunda, orta bal 100 balı belə keçmir.

53 rayonda, yəni rayonların 71 faizində, orta bal 120 baldan aşağıdır. Bu isə maksimum balın 40 faizindən azı deməkdir.

Yalnız 5 rayonda orta bal 150 balı keçir. Bu rayonların hamısı Bakı şəhərinin mərkəzi rayonlarıdır:

• Nizami — 158,1 bal
• Yasamal — 155,9 bal
• Xətai — 155,3 bal
• Nəsimi — 154,4 bal
• Səbail — 153 bal

Bu rəqəmləri kontekstdə qiymətləndirmək vacibdir. İmtahanda verilən suallar şagirdlərin 9 il ərzində mənimsəməli olduqları bilikləri ölçür. 300 bal proqramın tam mənimsənilməsi, 150 bal isə onun yarısının mənimsənilməsi deməkdir.

Ölkə üzrə ən yüksək nəticəyə malik rayon olan Nizami rayonunda belə orta bal 158,1-dir. Bu isə o deməkdir ki, ən yaxşı göstəricidə belə şagirdlər proqramın yalnız 52,7 faizini mənimsəyiblər.

Bakı və regionlar arasında uçurum

Statistikanın ən diqqət çəkən tərəflərindən biri Bakı ilə regionlar arasındakı böyük fərqdir.

Bakı şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinə tabe rayonlarda orta bal 141,6-dır. Bu, maksimum balın 47,2 faizi deməkdir.

Abşeron–Xızı regionu üzrə orta nəticə isə 128,9 baldır. Bu da maksimum balın 43 faizi deməkdir.

Bu iki region statistikadan çıxarıldıqda digər regionların orta balı 107-yə düşür, yəni maksimum balın 35,7 faizi səviyyəsində qalır.

Lakin paytaxt daxilində də fərqlər mövcuddur. Məsələn, Nizami rayonunda orta bal 158,1 olduğu halda, Qaradağ rayonunda bu göstərici 123,3 baldır. Bu iki rayon arasında 35 bala yaxın fərq var.

Bundan başqa, Bakının kənar rayonlarında nəticələr daha aşağıdır:

• Xəzər — 123,7 bal
• Pirallahı — 125,1 bal
• Sabunçu — 128,1 bal

Bu rayonların göstəriciləri bir çox regionların nəticələrinə yaxındır. Bu isə təhsildə fərqlərin təkcə coğrafi deyil, həm də sosial-iqtisadi amillərlə bağlı olduğunu göstərir.

İmtahanın ən zəif nəticələri: cənub və qərb bölgələri

Regional təhsil idarələri üzrə nəticələr müqayisə edildikdə ən aşağı göstəricilər aşağıdakı regionlara məxsusdur:

• Mil–Muğan - 94,2 bal, maksimumun 31,4 faizi
• Lənkəran–Astara - 99,9 bal, maksimumun 33,3 faizi
• Qarabağ — 100,4 bal, maksimumun 33,5 faizi

Bu regionlarda orta şagird tədris proqramının təxminən üçdə birini mənimsəyə bilir.

Ən aşağı nəticə isə Cəlilabad rayonunda qeydə alınıb - 85,6 bal, yəni maksimum balın 28,5 faizi.

Onu aşağıdakı rayonlar izləyir:

• Saatlı — 88,8 bal
• Sabirabad — 89,6 bal
• Daşkəsən — 89,7 bal
• Ağcabədi — 89,8 bal

Bu beş rayonda orta nəticə 90 baldan aşağıdır. Bu isə tədris proqramının 30 faizindən azının mənimsənildiyini göstərir.

Cədvəl 1. Ən aşağı nəticə göstərən 10 rayon

 

Cəlilabad	85.6	28.5%	Lənkəran–Astara
Saatlı	88.8	29.6%	Mil–Muğan
Sabirabad	89.6	29.9%	Mil–Muğan
Daşkəsən	89.7	29.9%	Gəncə–Daşkəsən
Ağcabədi	89.8	29.9%	Qarabağ
Kürdəmir	94.0	31.3%	Mərkəzi Aran
Masallı	94.9	31.6%	Lənkəran–Astara
Ağsu	95.6	31.9%	Dağlıq Şirvan
İmişli	95.9	32.0%	Mil–Muğan
Tərtər	96.5	32.2%	Qarabağ

Gözləntilərlə reallıq arasındakı fərq

Statistikada diqqət çəkən başqa bir göstərici regional təhsil idarələrinin müəyyən etdiyi gözlənti ballarıdır. Bu göstərici regionlardan gözlənilən minimal nəticəni göstərir.

Statistikaya görə, 75 rayondan 40-ı, yəni 53 faizi, hətta öz regional idarələrinin müəyyən etdiyi aşağı gözləntiləri belə yerinə yetirə bilməyib.

Ən böyük fərq Xızı rayonunda qeydə alınıb. Abşeron–Xızı Regional Təhsil İdarəsi bu rayon üçün 139,1 bal gözləyirdi. Lakin nəticə 106 bal olub. Bu isə 33,1 bal fərq deməkdir.

Bundan başqa:

• Daşkəsən — 89,7 (gözləntidən 26,1 bal aşağı)
• Qaradağ — 123,3 (gözləntidən 16,9 bal aşağı)
• Xəzər — 123,7 (gözləntidən 16,5 bal aşağı)

Diqqət çəkən məqam isə odur ki, bəzi regionlarda gözləntilərin özü də çox aşağıdır. Məsələn, Mil–Muğan Regional Təhsil İdarəsi öz rayonlarından cəmi 93,6 bal gözləyirdi. Bu, maksimum balın 31,2 faizi deməkdir.

Başqa sözlə, sistem daxilində aşağı nəticələr artıq normal hal kimi qəbul olunur.

Cədvəl 2. Regional təhsil idarələri üzrə ortalama ballar

Regional Təhsil İdarəsi	Ortalama bal	Faiz	RTİ gözləntisi
Mil–Muğan	94.2	31.4%	93.6
Lənkəran–Astara	99.9	33.3%	97.5
Qarabağ	100.4	33.5%	99.0
Qazax–Tovuz	104.8	34.9%	104.3
Mərkəzi Aran	106.0	35.3%	106.7
Şirvan–Salyan	106.5	35.5%	105.2
Dağlıq Şirvan	106.7	35.6%	106.9
Quba–Xaçmaz	107.3	35.8%	105.1
Gəncə–Daşkəsən	109.1	36.4%	115.8
Şərqi Zəngəzur	119.7	39.9%	119.0
Şəki–Zaqatala	121.3	40.4%	119.5
Abşeron–Xızı	128.9	43.0%	139.1
Bakı Şəhəri	141.6	47.2%	140.2

Rəqəmlərin arxasında: struktur problemlər

Bu nəticələr bir neçə struktur problemin mövcudluğunu göstərir.

Birincisi, bölgələrarası bərabərsizlikdir. Bakı ilə regionlar arasında böyük fərq var. Məsələn, Nizami rayonunda orta nəticə 158,1 bal olduğu halda, Cəlilabad rayonunda bu göstərici 85,6 baldır. Aradakı fərq 72,5 baldır.

İkincisi, müəllim kadrlarının çatışmazlığı və infrastruktur problemidir. Ən aşağı nəticələr iqtisadi cəhətdən zəif regionlarda qeydə alınır. Bu ərazilərdə ixtisaslı müəllim çatışmazlığı, köhnəlmiş dərsliklər və məktəb infrastrukturu ilə bağlı problemlər olduğu qeyd olunur.

Üçüncüsü isə gözləntilərin aşağı müəyyənləşdirilməsidir. Regional təhsil idarələrinin gözləntiləri aşağı müəyyən etməsi sistemdə aşağı nəticələrin normallaşdırıldığını göstərir. Nəticədə hətta bu aşağı hədəflərə belə çata bilməyən rayonların hesabatı “qismən uyğun” kimi təqdim olunur.

Nəticə: 300 baldan 113 – bu nəticənin məsuliyyəti kimə aiddir?

Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev başda olmaqla rəhbərlik etdiyi qurumun rəsmiləri təhsil sistemində islahatlarla bağlı tez-tez açıqlamalar verirlər. Lakin IX sinif buraxılış imtahanlarının nəticələri bu islahatların hələ şagirdlərin bilik səviyyəsinə ciddi təsir göstərmədiyini göstərir.

Ölkə üzrə orta balın 300 baldan 113,4 bal (38 faiz) olması, regionlarda bu göstəricinin 107 bala (36 faiz) düşməsi və bəzi rayonlarda nəticələrin 90 baldan aşağı qalması təhsil sistemində ciddi problemlərin olduğunu göstərir.

Ekspertlərin fikrincə, bu imtahan nəticələri ölkənin gələcək insan kapitalının səviyyəsi ilə bağlı ciddi həyəcan siqnalı kimi qiymətləndirilməlidir. Onların sözlərinə görə, tədris proqramının böyük hissəsini mənimsəyə bilməyən şagirdlər gələcəkdə həm əmək bazarında rəqabət aparmaqda, həm də bir vətəndaş olaraq cəmiyyətdə fəal iştirak etməkdə çətinliklərlə üzləşə bilərlər.