ABŞ və İsrailin İrana qarşı həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar və ardınca baş verən hadisələr dünya gündəminin əsas mövzularından biri olaraq qalır. Regionda qarşılıqlı hücumlar davam etdiyi bir vaxtda İrandakı siyasi və iqtisadi vəziyyət, eləcə də mümkün ssenarilər müzakirə olunur.

İranın Azərbaycandakı keçmiş səfiri, diplomat və politoloq Əfşar Süleymani “Abzas Media”ya müsahibəsində ölkənin daxili problemləri, regional gərginliyin mümkün nəticələri və İranın gələcək perspektivləri barədə danışıb.

“İran real siyasətə qayıtmalıdır”

Əfşar Süleymani hesab edir ki, İranın əsas problemlərindən biri real siyasətə əsaslanmayan xarici siyasətdir.

“Beynəlxalq sistemdə hegemon dövlətlər, yazılmış və yazılmamış qaydalar olduğu bir zaman mövcud xarici siyasət yürüməyəcək. Belə siyasət İran milləti və dövləti üçün çoxlu xərclərə səbəb olacaq, qazancı olmayacaq. Hesab edirəm ki, xarici siyasətin faydalı olmasına iki cəhətdən baxmaq lazımdır: onun ziyanı nə qədərdir, faydası nə qədərdir. İranın xarici siyasəti daha çox ziyan gətirirdi, çünki bu siyasət söylədiyim məsələlərə görə, real deyildi. Təəssüf ki, məhz bu siyasət həyata keçirildi, dəfələrlə səhvlər buraxıldı və heç vaxt o səhvlərdən dərs alınmadı. Nəhayət vəziyyət gəlib bugünkü səviyyəyə çıxdı”.

Keçmiş diplomat bildirir ki, İranın keçmiş səhvlərdən nəticə çıxarmaq və siyasətini dəyişmək üçün müxtəlif imkanları olub, lakin bu fürsətlərdən istifadə edilməyib.

“Bu son hadisələrdən qabaq təklif elədim ki, İran Amerika ilə oturub danışsın, İsraillə savaşmaq istəmədiyini desin, barışmaq diləyini bəyan etsin. Raketlərimizi müdafiə üçün saxlayaq, buna təminat verək, uranı ABŞ-nin nəzarətində, MAQATE-nin müşahidəçiliyi altında müəyyən qədər zənginləşdirək və bu kimi təkliflərimizi deyək.

Amerika və İsrail şərdirlər, amma siyasətdə nə etmək istədiyini bilməlisən. İranın balanslı siyasəti olsaydı, Amerika ilə yola gəlsəydi, Amerika İran vasitəsilə Çin və Rusiyanı sıxışdırsaydı, İran hər şeyə nail olardı. Gücün mahiyyəti budur ki, dünyada hər hansı bir ölkə birinci olmaq istəsə, o zaman Amerika ilə yola getməlidir.

Yaxud İran hakimiyyətinə təklif edirdim ki, İsraillə əlaqə qurmayın, onu tanımayın, amma siyasi cəhətdən mövqeyinizi tutun. Beynəlxalq təşkilatlarda, siyasi mövqedə Fələstinin hüququnu dəstəkləyin. Sadəcə siyasi mövqedə. Onda heç bir problem olmazdı. Amma söhbətin başqa mərhələyə girməsi başqa fəsadlar yaratdı və bu fəsadlar davam etdi. İndi bu gün İsrail meydan oxuyur və bugünkü gündə hücumlarda görürsüz ki, nələr oldu, kimlər öldü. Ali rəhbər öldürüldü və başqa nazirlər, komandirlər… İndiki durum hər halda daha mürəkkəb durumdur və ağır vəziyyətdir.

Milli maraqlar üçün atılan addımlara diqqət yetirilməlidir. Qarşı tərəfə ziyan vurmaq bizi bir yerə çatdırmaz. Daxili və xarici siyasətdə real vəziyyətə qayıtmaq lazımdır. Eləməsələr, İranda xaos, qarışıqlılar ola bilər”.

“Hakimiyyət xalq istəyənə getməlidir”

Süleymani hesab edir ki, ölkədə siyasi sistemin sabitliyi üçün hakimiyyətlə cəmiyyət arasında həmrəylik vacibdir.

“İndi davamlı xarici müdaxilələr var: bir tərəfdən İsrail adamları vasitəsilə müdaxilə edir, digər tərəfdən amerikalılar. Rza Pəhləvi də bu tərəfdən çıxıb, o biri tərəfdən mücahidlər peyda olub, kürdlər digər tərəfdə 5 partiyadan ibarət koalisiya yaradıb, bəluclar məsələsi də ortaya çıxıb. Xalq da əksəriyyət olaraq iqtisadi və məişət problemləri ilə üzbəüzdür. Əlbəttə, hakimiyyətin tərəfdarları da var, amma onların sayı faiz nisbəti ilə təxminən 20-30 faizdir. Belə bir vəziyyətdə proqnoz vermək çətindir.

İndi hakimiyyət xalqa müraciət eləsə, xalqa qayıda bilsə, düzgün bir iş görsə, yaxşı qərarlar çıxara bilsə, heç olmasa xalq bəyənən bir lider seçsələr, xalq istəyənə getsələr, xarici siyasəti də tənzimləsələr, kritik vəziyyətdən bəlkə çıxmaq olar”.

“Nəzarət itərsə, İran parçalana bilər”

Süleymaniyə görə, hazırkı vəziyyətdə əsas məsələ ölkə daxilində sabitliyin qorunmasıdır.

“İndi İran davam edir, İsraili vurur, Amerikanın bazalarını vurur. Regionun, Orta Şərqin nə dərəcədə qarışacağını demək çətindir. Əsas məsələ İranın daxilində nəzarəti itirməməkdir. Əgər nəzarəti itirsələr, İranda hər şey ola bilər, sistem də yıxıla bilər, parakəndəlik də ola bilər, İran parçalana da bilər. Təəssüflər ki, vəziyyəti elə bir yerə çatdırıblar ki, hər şey ola bilər. Bunu etməməli idilər”.

Region üçün mümkün nəticələr

Keçmiş diplomat İrandakı müharibənin Azərbaycan və Türkiyəyə birbaşa sirayət edəcəyini ehtimal etməsə də, iqtisadi təsirlərin mümkün olduğunu deyir.

“Məsələn, Azərbaycan Fars körfəzi vasitəsilə Çinlə alver edir, eyni zamanda İranla alver edir – bunlar dayana bilər. Nəticədə Azərbaycanda qiymətlər bahalaşa bilər, Türkiyədə də oxşar problemlərin yaranması mümkündür. Ən azından bu iki ölkəyə iqtisadi ziyanları çox ola bilər. Sabitlik hamıya lazımdır. Bütün ölkələr də çalışmalıdır ki, bu sabitliyi və təhlükəsizliyi qorusunlar”.

İranda əsas narazılıqlar

Keçmiş diplomat ölkədə insan haqları və iqtisadi problemlərin ciddi narazılıq yaratdığını da qeyd edir.

“Ölkədə rəsmi olaraq bir teleradio fəaliyyət göstərir, başqa, müstəqil telekanallar yoxdur. Qəzetlər nəzarət altındadır, virtual şəbəkələr filter olunur. Lakin bütün problemlərin başında iqtisadiyyat və məişət məsələləri durur, cavanların problemləri durur, işsizlik problemi durur, yaşayış problemləri durur Yürüdülən xarici və daxili siyasətin nəticəsində bu problemlər yaranıb.

İndi İranda adambaşına gəlir, illik ümumi istehsal azalıb. Bizim indi illik milli istehsalımız 400-420 milyard dollardır və bu, çox aşağı göstəricidir – region ölkələri ilə müqayisədə adambaşına ən az gəlir İrandadır. Biz regionda iqtisadi cəhətdən lap axırdayıq. Halbuki belə olmamalı idi. Təkcə hərbi məqsədlərə sarmayə qoymaq, orada çalışmaqla ölkədə inkişafa nail olmaq mümkün deyil. Balanslı və davamlı inkişaf lazımdır, xalq rifaha çatmalıdır, ölkə inkişaf etməlidir. Bu olmayanda təbii ki, narazılıq olar və bu narahatlıqlar var”.

“Azad seçkilər keçirilməlidir”

Süleymani hesab edir ki, problemlərin həlli üçün ölkədə demokratik islahatlara ehtiyac var.

“Demokratiyasız heç bir ölkə inkişaf etməyib, ədalətə çatmayıb. İndi əsas odur ki, hakimiyyət demokratik üsullarla formalaşsın. Düzgün seçkilər olsun, düzgün məclis qurulsun, dövlət bu məclis qarşısında cavabdeh olsun, xalq sözünü deyə bilsin, tənqidlərini, etirazlarını etsinlər.

Zindanlarda siyasi motivlərlə həbs olunanlar azad edilməlidir, fəaliyyət göstərmələrinə imkan verilməyən partiyalar dəvət edilməlidir, vəziyyət sakitləşsə, məclisə yeni seçkilər keçirilməlidir.

Konstitusiyada, xarici və daxili siyasətdə dəyişiklik lazımdır. Mütəxəssislər işə cəlb olunmalıdır. Bu problemlərin çözülməsi bir gecənin, bir günün, bir ayın işi deyil. Amma ən azından başlanılması lazımdır ki, düz istiqamətdə gedilib-gedilmədiyi aydın görünsün. Bu görünsə, yavaş-yavaş inkişaf da ola bilər”.

Müsahibəni apardı: Cəsur Məmmədov